Fantasiespel: waarom het zo belangrijk is en hoe je het stimuleert

De ontwikkelingswetenschap achter fantasiespel

Fantasiespel — ook wel doen-alsof-spel, symbolisch spel of sociodramatisch spel genoemd — is een van de meest waardevolle vormen van cognitieve activiteit in de vroege kindertijd. Wanneer een peuter een blokje als telefoon gebruikt of een knuffel `mee laat eten` aan de theetafel, oefent het brein een vaardigheid die veel verder reikt dan alleen leuk spelen: het loslaten van de letterlijke werkelijkheid om iets nieuws voor te stellen.

De sterkste wetenschappelijke verbinding bestaat tussen fantasiespel en `theory of mind` — het vermogen om te begrijpen dat andere mensen gedachten, gevoelens en wensen hebben die anders zijn dan die van jezelf. Kinderen die veel rollenspellen spelen, met name spel waarin ze afwisselend personages `zijn`, ontwikkelen dit inlevingsvermogen doorgaans eerder en steviger dan leeftijdsgenoten die weinig fantasiespel laten zien.

Ook de executieve functies profiteren mee. Om een verhaallijn samen met een broertje, zusje of vriendje te bedenken en vast te houden, moet een kind impulsen onderdrukken (`nee, de dokter zegt dit, niet dat`), informatie in het werkgeheugen vasthouden (`wie is de patiënt ook alweer?`) en flexibel wisselen tussen perspectieven. Onderzoek naar jonge kinderen laat herhaaldelijk zien dat rijker fantasiespel samengaat met betere zelfregulatie op de kleuterschool.

Daarnaast biedt fantasiespel een veilige plek om emoties te verwerken. Een kind dat een moeilijke ervaring — een ziekenhuisbezoek, een ruzie, angst voor het donker — naspeelt met poppen of knuffels, krijgt er letterlijk grip op door het scenario zelf te regisseren. Deskundigen van de JGZ (jeugdgezondheidszorg) wijzen ouders er regelmatig op dat dit soort spel een gezonde en normale manier is waarop jonge kinderen spanning verwerken, en geen reden tot zorg is.

Hoe je fantasiespel ondersteunt

• Bied open speelmateriaal aan: verkleedkleren, poppen, handpoppen, kleine figuurtjes, keukenspullen zonder vaste functie
• Richt een vaste speelhoek in waar rommel getolereerd wordt en het spel dagenlang mag blijven staan
• Volg, wanneer je wordt uitgenodigd om mee te spelen, het script van je kind in plaats van het over te nemen
• Breid het scenario uit met vragen (`Wat gebeurt er nu met de dokter?`) in plaats van met instructies
• Lees samen boeken die de verbeelding prikkelen en nieuwe speelideeën aandragen
• Beperk gestructureerd, kant-en-klaar speelgoed met één functie — hoe opener het materiaal, hoe rijker doorgaans het spel

Het Voedingscentrum en de RIVM benadrukken in hun voorlichting aan ouders van jonge kinderen dat vrij, ongestructureerd spelen — waaronder fantasiespel — een van de belangrijkste dagelijkse activiteiten is voor een gezonde ontwikkeling, naast voldoende beweging en een uitgebalanceerd voedingspatroon. Kraamzorg en de JGZ-verpleegkundige tijdens de reguliere contactmomenten op het consultatiebureau kunnen ouders ook gericht advies geven wanneer fantasiespel achterblijft of wanneer er zorgen zijn over de bredere ontwikkeling.

Wat je vooral niet moet doen

• Het spel voortdurend `corrigeren` (`nee, zo gebruik je dat niet`) — dit remt de verbeelding af
• Alles vooraf uitleggen en scenario's volledig invullen, zodat er niets meer te bedenken valt
• Fantasiespel vervangen door passieve schermactiviteiten op momenten dat een kind zich verveelt
• Verwachten dat spel er meteen `af` uitziet — herhaling en schijnbaar `nutteloze` variaties horen erbij

Veelgestelde vragen